Hát chầu văn là gì? Nguồn gốc ra đời và đặc điểm của nó

Trong kho tàng nghệ thuật truyền thống của Việt Nam, các loại hình như hát Chèo, hát Xẩm, hát Xoan đều mang đậm giá trị văn hóa và lịch sử lâu đời. Nổi bật trong số đó là hát Chầu văn – một loại hình ca hát độc đáo gắn liền với tín ngưỡng dân gian, đặc biệt là nghi lễ thờ Mẫu và hầu đồng. Vậy hát Chầu văn là gì, có nguồn gốc từ đâu, đặc điểm ra sao và ý nghĩa như thế nào? Hãy cùng chúng tôi khám phá nét đẹp văn hóa này qua bài viết dưới đây!

Xem thêm:

• Hát Xẩm là gì? Nghệ thuật cổ truyền độc đáo của Việt Nam
• Hát Xoan là gì? Nguồn gốc và đặc điểm nghệ thuật hát Xoan

Tìm hiểu khái niệm hát Chầu văn

Hát Chầu văn là gì?

Hát Chầu văn, còn được gọi là hát văn, hát hầu đồng hoặc hát bóng, là một loại hình nghệ thuật ca hát cổ truyền của Việt Nam. Đây là hình thức lễ nhạc gắn liền với nghi thức hầu đồng của tín ngưỡng Tứ phủ (Đạo Mẫu) và tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần, một tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Bằng cách sử dụng âm nhạc mang tính tâm linh với các lời văn trau chuốt nghiêm trang, chầu văn được coi là hình thức ca hát mang ý nghĩa chầu thánh.

Hát văn là gì?

Hát văn thực chất là một cách gọi khác của nghệ thuật Chầu văn. Loại hình này phát triển mạnh mẽ ở khu vực Đồng bằng Bắc Bộ và trở thành nét văn hóa truyền thống của người dân nơi đây.

Hát Chầu văn tiếng Anh là gì?

Trong tiếng Anh, hát Chầu văn thường được gọi là “Chầu văn singing” hoặc “Chau Van Singing”. Ngoài ra, một số tài liệu còn sử dụng các thuật ngữ như “Vietnamese spiritual singing” hoặc “ritual singing in Đạo Mẫu” để nhấn mạnh mối liên hệ giữa hát Chầu văn với tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt.

Nguồn gốc ra đời của hát Chầu văn

Nguồn gốc chính xác của hát Chầu văn chưa được xác định rõ ràng, nhưng nhiều nghiên cứu cho rằng nó xuất hiện từ thời kỳ nhà Trần (1225–1400), gắn liền với tín ngưỡng thờ Mẫu và các nghi lễ tâm linh. Ban đầu, hát văn được sử dụng trong các buổi lễ hầu đồng để mời gọi các vị thần linh nhập vào người hầu đồng, tạo nên sự kết nối giữa thế giới thực và thế giới siêu nhiên.

Trong quá trình phát triển, Chầu văn đã trải qua nhiều biến đổi và hoàn thiện, trở thành một thể loại nghệ thuật kết hợp giữa ca từ, âm nhạc và nghi thức tín ngưỡng. Nhạc điệu của Chầu văn chịu ảnh hưởng từ nhiều dòng nhạc dân gian, tạo nên bản sắc độc đáo và phong phú. Đến thế kỷ XIX, loại hình này phát triển mạnh mẽ và trở thành một phần quan trọng của văn hóa tín ngưỡng thờ Mẫu, gắn liền với đời sống tâm linh của người dân Việt Nam.

Tuy nhiên, từ năm 1954, hát Chầu văn bị cấm do bị coi là liên quan đến mê tín dị đoan, dẫn đến việc mai một và mất đi nhiều nét đẹp trong biểu diễn và ca từ. Mãi đến những năm 1990, khi đất nước bắt đầu hội nhập và phát triển, loại hình nghệ thuật này mới có cơ hội tái phát triển, được công nhận và bảo tồn như một di sản văn hóa quý báu của dân tộc.

Đặc điểm của nghệ thuật hát Chầu văn

Đặc điểm nổi bật của nghệ thuật Chầu văn được thể hiện rõ qua âm điệu, nhịp điệu, giai điệu, thứ tự trình diễn và phần lời hát.

1. Âm điệu trong hát văn

Âm điệu trong hát Chầu văn là một yếu tố đặc trưng, tạo nên sự độc đáo và khác biệt so với các thể loại dân gian khác. Âm điệu trong hát Chầu văn thường trải rộng trong khoảng từ quãng 8 đến quãng 13, trong đó quãng 10 được sử dụng nhiều nhất.

• Sự đa dạng của âm vực: Trong Chầu văn, các làn điệu như “Phú nói”, “Phú bình”, “Phú rầu” thường sử dụng quãng 3 mở rộng lên trên, tạo cảm giác bay bổng và linh thiêng. Hướng tiến hành âm điệu chủ yếu là đi xuống dần, tạo nên sự sâu lắng và trang nghiêm.
• Tiến trình của âm thanh: Âm điệu cũng có sự linh hoạt khi có thể tiến hành theo các lối như chữ “A”, chữ “V” hoặc đi ngang. Sự uyển chuyển này giúp người nghe cảm nhận được vẻ đẹp của âm nhạc truyền thống nhưng vẫn mang tính tín ngưỡng rõ nét.

2. Nhịp điệu trong hát chầu văn

Nhịp điệu là một yếu tố quan trọng trong hát Chầu văn, mang tính chất chu kỳ và tạo nên sự nhịp nhàng trong toàn bộ buổi lễ. Các nhịp phổ biến được sử dụng trong hát văn bao gồm nhịp một, nhịp đôi và nhịp ba, trong đó nhịp ba là nhịp điệu phổ biến và nổi bật nhất.

• Tính chu kỳ trong nhịp điệu: Nhịp điệu có tính lặp lại và chu kỳ, tạo nên sự hài hòa và dễ theo dõi cho người nghe. Nhờ tính chất này, âm nhạc trong Chầu văn dễ dàng hòa quyện với các nghi thức tâm linh, tạo nên không khí trang nghiêm.
• Tính đảo phách độc đáo: Do hát văn được hình thành từ thơ, nhịp điệu thường có tính đảo phách nên phần nhạc trở nên uyển chuyển, không gò bó và phù hợp với từng câu từ, cảm xúc được truyền tải.

3. Giai điệu trong hát chầu văn

Giai điệu trong hát Chầu văn cực kỳ phong phú và đa dạng, tùy thuộc vào từng giai đoạn của buổi lễ hay từng lối hát cụ thể. Mỗi phần trong nghi thức đều có sự khác biệt về tiết tấu và giai điệu để phù hợp với mục đích và ý nghĩa truyền tải.

• Mở giá đồng: Trong phần mở đầu, giai điệu thường có tiết tấu nhanh và gấp gáp, mang tính chất thúc giục để mời thánh nhập đồng.
• Khi nhập đồng: Ở giai đoạn này, giai điệu trở nên dồn dập hơn, lời hát được nhấn nhá và nội dung chủ yếu ca ngợi công đức của thánh thần. Tiết tấu nhanh tạo nên không khí trang trọng và thiêng liêng.
• Thánh nhập vào người hầu đồng: Giai điệu ở giai đoạn này thường chuyển cao hơn một bậc, thể hiện sự tôn kính và trang nghiêm đối với thần linh.

4. Thứ tự trình diễn trong hát văn

Thứ tự trình diễn trong hát Chầu văn được chia thành 4 phần chính, mỗi phần đều mang một ý nghĩa và mục đích cụ thể trong nghi thức hầu đồng:

1. Mời thánh nhập: Đây là phần mở đầu của buổi lễ, người hát văn sẽ hát những bài hát có nội dung mời các vị thần linh nhập vào người hầu đồng.
2. Kể sự tích và công đức: Trong phần này, lời hát sẽ kể về công đức và những chiến tích của các vị thánh, nhằm ca ngợi sự linh thiêng và quyền năng của họ.
3. Xin thánh phù hộ: Người hát sẽ thể hiện lòng thành kính, cầu xin thần linh phù hộ cho gia đình và bản thân được bình an, may mắn.
4. Đưa tiễn: Cuối cùng là phần tiễn các vị thánh rời khỏi buổi lễ, thể hiện sự tôn kính và biết ơn đối với thần linh.

5. Phần lời hát Chầu văn

Lời hát trong Chầu văn chủ yếu được phổ từ thơ, bao gồm các thể thơ như thất ngôn, song thất lục bát, lục bát và nhất bát song thất. Nội dung của lời hát thường ca ngợi công đức của các vị thánh, kể về sự tích linh thiêng hoặc bày tỏ lòng thành kính và cầu xin ban phúc.

• Ví dụ về thể thất ngôn:

Sâm sâm hạc giá tòng không hạ
Hiển hiển loan dư mãn tọa tiền
Bất xả uy quang phu thần lực
Chứng minh công đức lượng vô biên

• Ví dụ về thể song thất lục bát:

Cảnh bầu trời gió quyện hương bay
Cửu trùng tọa chín tầng mây
Thiên Tiên Đệ Nhất ngự rày trung cung
Gió đông phong hây hây xạ nức
Bộ tiên nàng chầu chực hôm mai
Dập dìu nơi chốn trang đài
Chính cung Mẫu ngự trong ngoài sửa sang

• Ví dụ về thể lục bát:

Trên ngàn gió cuốn rung cây
Dưới khe cá lặn chim bay về ngàn
Canh khuya nguyệt lặn sao tàn
Chiếc thoi bán nguyệt khoan khoan chèo vào
Gập ghềnh quán thấp lầu cao
Khi ra núi đỏ lúc nào ngàn xanh
Thượng ngàn Đệ Nhị tối linh
Ngôi cao công chúa quyền hành núi non

• Ví dụ về thể song thất nhất bát:

Nhang thơm một triện,trống điểm ba hồi
Đệ tử con, dâng bản văn mời
Dẫn sự tích thoải cung công chúa
Tiền duyên sinh ở:thượng giới tiên cung
Biến hóa lên về Động Đình trung
Thác sinh xuống,con vua thoải tộc
Điềm trời giáng phúc,thoang thoảng đưa hương
Mãn nguyệt liền,hoa nở phi phương
Da tựa tuyết ánh hường tươi tốt

Phân loại hát Chầu văn

Chầu văn được chia thành nhiều hình thức khác nhau, mỗi loại có những đặc điểm và ý nghĩa riêng.

Hát thờ: thường được thực hiện trong các dịp lễ tiết như ngày lễ thánh, ngày thánh đản sinh hoặc trước khi tiến hành nghi lễ hầu đồng. Đây là lúc các cung văn hát các bài ca ngợi thần linh, thể hiện lòng thành kính và tôn thờ. Lời ca trong hát thờ mang tính nghiêm trang, là phần mở đầu của các nghi lễ tâm linh.

Hát hầu: là hình thức phổ biến nhất trong hát Chầu văn, diễn ra trong các nghi lễ hầu đồng. Trong đó, các giá văn diễn ra theo từng cấp độ, từ tam tòa Thánh Mẫu đến các quan lớn. Hát hầu có thể kết hợp với tín ngưỡng thờ Tứ phủ hoặc thờ Đức Thánh Trần. Những bài hát hầu nổi tiếng như “Cô Đôi Thượng Ngàn” hay “Văn khấn Thiên Y A Na” thể hiện sự linh thiêng của các vị thần.

Hát văn nơi cửa đền, cửa đình: thường xuất hiện vào các ngày lễ hội, đặc biệt là trong dịp đầu xuân. Cung văn sẽ hát để phục vụ khách hành hương, thường là các bài ca ngợi vị thánh thờ tại đền, đồng thời đáp ứng các nguyện cầu của khách. Lời ca trong hát văn nơi cửa đền mang ý nghĩa cầu chúc cho gia đình được bình an, tài lộc dồi dào.

Các làn điệu chính trong hát Chầu văn

Loại hình nghệ thuật truyền thống của Việt Nam này nổi bật với sự phong phú và đa dạng của các làn điệu, bao gồm:

1. Điệu Bỉ

Điệu Bỉ mang sắc thái trịnh trọng, thường được sử dụng để mở đầu cho các buổi hát văn thờ. Làn điệu này thường được hát trên thể thơ thất ngôn tứ cú hoặc thất ngôn bát cú, với nhiều câu đối nhau, tạo nên sự trang nghiêm và uy nghi. Đặc biệt, điệu Bỉ chỉ xuất hiện trong hát văn thờ và không được sử dụng trong hát văn hầu đồng.

2. Điệu Miễu

Điệu Miễu là lối hát nghiêm trang, đĩnh đạc, chỉ được dùng trong hát thi và hát thờ, không bao giờ được sử dụng trong hầu bóng. Làn điệu này được lấy theo dây lệch, nhịp đôi, tạo nên không khí trang trọng, phù hợp với các nghi lễ tôn nghiêm.

3. Điệu Thổng

Điệu Thổng được dành riêng cho văn thờ và văn thi, lấy theo dây bằng, nhịp ba. Làn điệu này mang đến cảm giác sâu lắng, phù hợp với những bài hát ca ngợi công đức của các vị thần, thánh.

4. Điệu Phú Bình

Điệu Phú Bình được sử dụng trong hát văn thờ, với sắc thái đĩnh đạc, dùng để ca ngợi các nam thần. Làn điệu này được lấy theo dây lệch, nhịp ba, tạo nên âm hưởng trang nghiêm và tôn kính.

5. Điệu Phú Chênh

Điệu Phú Chênh là lối hát buồn, thường được sử dụng trong những cảnh chia ly. Làn điệu này được lấy theo dây bằng, nhịp ba, mang đến cảm xúc sâu lắng và man mác buồn.

6. Điệu Phú Nói

Điệu Phú Nói thường được dùng để miêu tả cảnh hai người gặp gỡ, trò chuyện với nhau. Làn điệu này được sử dụng trong cả hát văn thờ, văn thi và hầu bóng, lấy theo dây bằng, nhịp ba hoặc không có nhịp mà chỉ dồn phách, tạo nên sự linh hoạt và sinh động.

7. Điệu Phú Rầu

Điệu Phú Rầu là lối hát rất buồn, được lấy theo dây bằng, nhịp đôi. Làn điệu này thường được sử dụng để biểu đạt những cảm xúc đau thương, mất mát trong các nghi lễ.

8. Điệu Đưa Thơ

Điệu Đưa Thơ được lấy theo dây bằng, nhịp ba và dồn phách, nhưng chủ yếu là dồn phách. Làn điệu này thường được sử dụng để chuyển tiếp giữa các phần trong buổi hát, tạo nên sự liền mạch và uyển chuyển.

9. Điệu Vãn

Điệu Vãn được lấy theo dây bằng, nhịp đôi, hát theo thể thơ song thất lục bát, với lối hát vay trả (vay của câu trước thì trả lại trong câu sau). Làn điệu này mang đến cảm giác nhẹ nhàng, sâu lắng, thường được sử dụng trong các bài hát kể chuyện.

10. Điệu Dọc

Điệu Dọc được lấy theo dây bằng, nhịp đôi, hát theo thể thơ song thất lục bát và hát theo nguyên tắc vay trả. Nếu hát từng câu thì gọi là nhất cú; nếu hát liền hai câu song thất lục bát thì gọi là “Dọc gối hạc” hay “Dọc nhị cú”. Làn điệu này thường được sử dụng trong các bài hát ca ngợi các vị thần, thánh.

11. Điệu Cờn

Điệu Cờn được dùng để ca ngợi sắc đẹp của các vị nữ thần. Làn điệu này được lấy theo dây lệch, nhịp đôi; có thể hát theo dây bằng, nhưng hầu hết là hát theo kiểu dây lệch (biến hóa), tạo nên âm hưởng uyển chuyển và duyên dáng.

12. Điệu Hãm

Điệu Hãm được lấy theo dây bằng, nhịp đôi; đây là lối hát rất khó vì phải hát liền song thất lục bát. Trong lối hát này có một kỹ thuật đặc biệt là Hạ Tứ Tự, tức là mượn bốn chữ của trổ sau, khi sang một trổ mới thì lại trả lại bốn chữ ấy, tạo nên sự phức tạp và tinh tế trong biểu diễn.

13. Điệu Dồn

Điệu Dồn có nhịp ba và dây bằng, tạo ra một không gian âm nhạc mạnh mẽ và dồn dập. Lối hát này thường được dùng trong các nghi lễ tôn vinh hoặc ca ngợi các thần linh, với âm điệu dồn dập, thể hiện sức mạnh, uy nghi.

14. Điệu Xá

Điệu Xá là điệu quan trọng nhất trong hát Chầu văn và hầu đồng, đặc biệt ca ngợi các giá nữ thần miền thượng. Với dây lệch và nhịp đôi, điệu Xá có thể được hát trong các buổi lễ thờ cúng thần thánh, thể hiện sự kính trọng và ngưỡng mộ đối với các vị thần nữ.

Nghi thức trong hát Chầu văn

Các nghi thức trong hát Chầu văn không chỉ thể hiện sự linh thiêng mà còn là một hình thức nghệ thuật đặc sắc, bao gồm trang phục, không gian diễn xướng, và các nhạc cụ đặc trưng. Mỗi yếu tố này đều góp phần tạo nên không khí linh thiêng và giúp các thanh đồng kết nối với các vị thần linh trong buổi lễ.

1. Trang phục hát Chầu văn như thế nào?

Trang phục trong Chầu văn được thiết kế để phản ánh các bậc thần thánh khác nhau trong tín ngưỡng thờ Mẫu. Mỗi nhân vật trong các giá đồng đều có màu sắc trang phục đặc trưng, giúp nhận diện và phân biệt các bậc thần linh. Ví dụ, các vị thần thuộc Thiên phủ thường mặc trang phục màu đỏ, Nhạc phủ màu xanh và Thoải phủ màu trắng. Những bậc như Đệ nhất, Đệ nhị, Đệ tam, Đệ tứ cũng có màu sắc riêng biệt, từ đỏ, xanh lá, trắng đến vàng, xanh lục, lam.

Bên cạnh trang phục, các phụ kiện và đạo cụ đi kèm cũng có vai trò quan trọng trong việc tạo ra hình ảnh của mỗi nhân vật. Ví dụ, các vị quan hoàng thường mang theo cờ, kiếm, quạt, hay bút đề thơ, thể hiện quyền lực và sự uy nghiêm. Các giá cô, giá cậu có trang phục giản dị nhưng cũng được tô điểm bằng các phụ kiện như kiềng bạc, túi trầu cau, dao quắm, biểu thị sự kết hợp giữa sự quyền quý và sự ngây thơ, hồn nhiên của tuổi trẻ.

2. Không gian diễn xướng trong Chầu văn

Không gian diễn xướng là yếu tố quan trọng tạo nên sự thăng hoa trong hát Chầu văn. Hoạt động này có thể diễn ra tại các đền thờ, phủ, chùa, hoặc tại các sân khấu trong các buổi lễ lớn. Không gian linh thiêng, kết hợp với hương trầm, ánh nến và các biểu tượng thánh thần, tạo ra một bầu không khí phù hợp để các thanh đồng “nhập” vào các giá đồng.

Tại các buổi diễn xướng sân khấu, không gian cũng được chuẩn bị kỹ lưỡng để tạo ra cảm giác linh thiêng, mờ ảo. Mặc dù có sự hiện diện của ánh đèn điện và dàn dựng sân khấu, nhưng không khí vẫn không kém phần nghiêm trang, mang lại cảm giác kết nối sâu sắc giữa người trần và các vị thánh. Chính không gian này là nơi để các thanh đồng thể hiện khả năng trung gian giao tiếp với thần linh.

3. Nhạc cụ trong hát Chầu văn

Hệ thống nhạc cụ trong hát văn rất đa dạng và đặc sắc, chủ yếu bao gồm đàn nguyệt, phách, cảnh, trống ban, thanh la và trống cái. Trong đó, đàn nguyệt giữ vai trò chủ đạo, dẫn dắt toàn bộ dàn nhạc. Nhạc cụ này thường được cung văn sử dụng để đệm cho các bài hát chính trong lễ. Các nhạc cụ còn lại như trống ban và phách đóng vai trò làm nền, hỗ trợ cho giai điệu chính của bài hát.

Điểm đặc biệt trong dàn nhạc của Chầu văn là sự kết hợp giữa các nhạc cụ tiết tấu như phách, cảnh, trống ban và trống cái. Phách và cảnh tạo ra các nhịp điệu chu kỳ, giúp xây dựng nền tảng cho giai điệu chính. Đặc biệt, trong các lễ hầu đồng, phách và cảnh đóng vai trò không thể thiếu, tạo nên sự sống động và đặc sắc cho từng phần nghi lễ. Các nhạc cụ này đều được sử dụng một cách thành thạo, tạo nên một không gian âm nhạc đặc trưng cho hát Chầu văn.

Một số nghệ nhân hát Chầu văn nổi tiếng

• Cả Mã
• Phạm văn Kiêm
• Hoàng Trọng Kha
• Lê Bá Cao
• Bạch Phượng
• NSƯT Xuân Hinh
• NSND Bùi Trọng Đang
• NSƯT Kim Liên – Thế Tuyền
• Thu Thủy – Huy Dự
• Nghệ sĩ Thanh Long
• Nghệ sĩ Khắc Tư
• Ca sĩ Vân Khánh

Những bài hát Chầu văn bất hủ, hay

• Văn Cậu Quận Đồi Ngang
• Văn Sự tích Bát Tràng Bản Hương Thánh Mẫu
• Bản văn Cậu thả lưới
• Văn bài sai Mười hai cô
• Văn Cậu bé Hoàng
• Văn Cậu Quận Phủ Dầy
• Cô Đôi Thượng Ngàn
• Văn Cô Bé Hòa Bình
• Văn Cô Cả
• Văn Cô Đôi Cam Đường
• Cậu Quận Sòng Sơn Văn

Thực trạng nghệ thuật hát Chầu văn hiện nay

Đây là một nghệ thuật truyền thống gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng, từng bị cấm đoán sau năm 1954 vì bị coi là mê tín dị đoan. Điều này dẫn đến sự suy giảm mạnh mẽ trong việc tổ chức các buổi hát văn và việc truyền dạy cho thế hệ sau. Vì vậy, nhiều giá trị văn hóa của hát Chầu văn bị mai một và không còn được duy trì như trước.

Mặc dù sau khi được UNESCO công nhận vào năm 2010, hát Chầu văn được quan tâm hơn, nhưng việc bảo tồn vẫn gặp nhiều khó khăn. Sự pha trộn với âm nhạc hiện đại trong các buổi biểu diễn đã khiến bản sắc truyền thống của Chầu văn bị thay đổi để thu hút giới trẻ, nhưng cũng làm mất đi những đặc trưng văn hóa của nghệ thuật này.

Để bảo tồn và phát triển hát Chầu văn, cần tổ chức các lớp truyền dạy cho thế hệ trẻ và kết hợp Chầu văn vào các sự kiện văn hóa, lễ hội để quảng bá rộng rãi. Việc sử dụng âm thanh hiện đại sẽ giúp nâng cao chất lượng và thu hút khán giả. Những nỗ lực này sẽ giúp giữ gìn và phát huy giá trị của hát văn, đưa nó trở thành một phần quan trọng trong di sản văn hóa Việt Nam.

Nghe hát Chầu văn bằng dàn âm thanh chất lượng cao

Để thưởng thức trọn vẹn âm thanh của Chầu văn, việc sử dụng dàn âm thanh chất lượng cao là rất quan trọng. Các loa karaoke chất lượng từ các thương hiệu như JBL, Bose, BMB, EUDAC, King kết hợp với các thiết bị xử lý âm thanh chuyên nghiệp như cục đẩy công suất, vang cơ hay vang số sẽ mang đến trải nghiệm âm thanh sống động và chân thực. Việc đầu tư vào hệ thống âm thanh chất lượng không chỉ nâng cao trải nghiệm nghe nhạc mà còn góp phần bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật của Chầu văn.

Nếu bạn muốn tư vấn về hệ thống âm thanh cao cấp, chính hãng thì hãy liên hệ với Lạc Việt Audio qua hotline: 0982 655 355, chúng tôi hoạt động 24/7.

Trên đây là bài viết giải đáp hát Chầu văn là gì, cũng như nguồn gốc và đặc điểm của loại hình nghệ thuật dân gian này. Mong rằng với những thông tin mà chúng tôi cung cấp sẽ giúp bạn hiểu hơn về hát văn. Theo dõi chúng tôi để biết thêm thật nhiều thông tin bổ ích khác nữa nhé! Hẹn gặp các bạn trong những bài viết sau.