Hát Xoan là gì? Nguồn gốc và đặc điểm nghệ thuật hát Xoan

Hát Xoan là một loại hình nghệ thuật truyền thống đặc sắc, gắn liền với nền văn hóa của người Việt Nam. Đây không chỉ là một nét đẹp trong dân gian mà còn là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, hãy cùng tìm hiểu với chúng tôi qua bài viết dưới đây nhé!

Xem thêm:

• Hát chèo
• Dân ca quan họ

Hát Xoan là gì?

Hát Xoan, một trong những loại hình nghệ thuật truyền thống đặc sắc của Việt Nam, có sự kết hợp hài hòa giữa âm nhạc, hát và múa, tạo thành một biểu tượng của văn hóa Phú Thọ. Đây là một phần quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân vùng đất Tổ, không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn là một hình thức lễ nghi thờ thần, thành hoàng.

Trải qua nhiều thế kỷ, mặc dù có sự biến đổi, nhưng Hát Xoan vẫn là một phần không thể thiếu trong văn hóa dân gian Việt Nam, đặc biệt trong những dịp lễ hội đầu xuân. Được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp từ năm 2011, Hát Xoan đang đối mặt với nguy cơ mai một, nhưng các nỗ lực bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị của nó vẫn được tiến hành mạnh mẽ.

Hát Xoan tiếng anh là gì?

Trong tiếng Anh, Hát Xoan thường được gọi là “Xoan Singing” để giữ nguyên vẹn bản sắc văn hóa của loại hình nghệ thuật này. Ngoài ra, nó cũng có thể được gọi là “Folk Song of Phu Tho Province” để nhấn mạnh nguồn gốc địa lý của loại hình này và mối liên hệ với văn hóa vùng đất tổ Phú Thọ.

Hát Xoan bắt nguồn từ đâu?

Hát Xoan có nguồn gốc từ vùng đất Phú Thọ, xuất hiện từ thời kỳ Hậu Lê, gắn liền với truyền thống thờ cúng các vua Hùng. Truyền thuyết kể rằng trong hành trình tìm nơi xây dựng kinh đô, vua Hùng đã dừng chân tại Phù Đức, thấy người dân nơi đây vui múa, ca hát và dạy thêm cho họ các điệu múa, hình thành điệu Xoan. Một câu chuyện khác kể lại rằng nàng Quế Hoa, người có tài ca múa, đã biểu diễn giúp hoàng hậu sinh con thành công, từ đó khởi sinh điệu “Hát Xuân”, sau gọi là Hát Xoan.

Đặc điểm của nghệ thuật hát Xoan là gì?

Loại hình này không chỉ là hình thức giải trí mà còn có vai trò lớn trong tín ngưỡng thờ cúng vua Hùng – tổ tiên của người Việt. Với những nét độc đáo riêng biệt, hát Xoan đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sau đây là các đặc điểm nổi bật của nó, giúp chúng ta hiểu rõ hơn về ý nghĩa sâu sắc mà nó mang lại.

1. Hát Xoan mang giá trị tín ngưỡng

Hát Xoan gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, đặc biệt là vua Hùng, các vị vua đầu tiên của dân tộc Việt Nam. Những làng Xoan thường tổ chức hát vào đầu xuân, tại các đình, đền, nhằm tưởng nhớ tổ tiên và mong cầu một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Ngoài ra, nội dung của hát Xoan thường chứa đựng lời ca ngợi công đức của tổ tiên, mong muốn một cuộc sống an lành, thịnh vượng. Ngôn từ sử dụng trong các bài hát mộc mạc nhưng lại vô cùng trang trọng, phản ánh lòng thành kính của người dân đối với các vị thần linh, làm cho hát Xoan trở thành một phần của đời sống tâm linh.

2. Mang tính giá trị nghệ thuật độc đáo

Một đặc điểm khác biệt của hát Xoan là sự kết hợp của nhiều yếu tố nghệ thuật như múa, nhạc, thơ ca. Không gian biểu diễn của hình thức nghệ thuật này thường là sân đình, nơi các đào hát và kép nam thực hiện các điệu múa và bài hát đặc trưng của mình. Điệu múa và lời hát được phối hợp nhịp nhàng, với các động tác uyển chuyển, tạo nên không khí linh thiêng và trang nghiêm.

Ngoài ra, trong hát Xoan, các nhóm biểu diễn thường có sự tương tác đối đáp giữa các làng, mang đến một hình thức biểu diễn độc đáo và phong phú. Sự kết hợp này tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt, không chỉ cho người xem mà còn cho cả những nghệ nhân tham gia, tạo nên một trải nghiệm văn hóa nghệ thuật phong phú.

3. Mang tính cộng đồng cao

Hát Xoan không chỉ là nghệ thuật mà còn là một phương tiện để người dân gắn kết cộng đồng. Ban đầu, hát Xoan chỉ diễn ra trong phạm vi các đình làng, nhưng với thời gian, nó đã lan rộng và trở thành một hoạt động chung của cả cộng đồng, thu hút sự tham gia của mọi lứa tuổi.

Trong các buổi hát Xoan, người dân không chỉ đứng xem mà còn tham gia hát cùng, tạo nên không khí đoàn kết và phấn khởi. Đặc biệt, các buổi hát Xoan đầu năm thường là nơi người dân gặp gỡ, giao lưu, trao đổi, từ đó gắn kết tình cảm cộng đồng. Những nội dung bài hát phong phú, từ các bài giao duyên nam nữ đến các bài phú, lý, ghẹo, đều mang tính chất vui vẻ, gắn bó.

4. Hát Xoan là kết quả của quá trình sáng tạo mạnh mẽ

Hát Xoan là minh chứng cho sức sáng tạo không ngừng của người dân Phú Thọ qua bao thế hệ. Mỗi làng Xoan đều có cách thức biểu diễn và những bài hát riêng biệt, phản ánh văn hóa đặc trưng của từng cộng đồng. Nhờ sự sáng tạo và đổi mới, hát Xoan không chỉ dừng lại ở một số làng ban đầu mà đã lan rộng ra nhiều khu vực lân cận, duy trì và phát triển theo thời gian.

Việc sáng tác, đổi mới nội dung và cách biểu diễn là yếu tố giúp loại hình nghệ thuật này duy trì sức sống và sự hấp dẫn của mình. Các thế hệ nghệ nhân Xoan không ngừng bổ sung những yếu tố mới vào các điệu múa, lời hát, làm cho nghệ thuật hát Xoan luôn tươi mới và thú vị.

Nhạc cụ sử dụng trong hát Xoan là gì?

Nhạc cụ chính trong Hát Xoan là trống và phách tre, mang đến âm hưởng mộc mạc, hòa hợp với giọng hát, tạo nên một giai điệu chân phương và giàu cảm xúc. Trống bao gồm trống con và trống cái, thường được kép nam sử dụng để dẫn dắt (lĩnh xướng) và đệm nhịp cho phần múa. Âm thanh của trống lớn và rõ, tạo nền vững chắc cho lời hát Xoan, giúp khán giả cảm nhận sâu sắc nét trang trọng của các nghi lễ dân gian.

Cùng với trống, phách tre được dùng để giữ nhịp điệu đều đặn, giúp các nghệ nhân hát Xoan có sự phối hợp nhịp nhàng trong các động tác và câu hát. Phách tre mang lại âm thanh nhẹ nhàng, tinh tế, làm nền cho trống và giọng hát, giúp tạo nên âm hưởng hài hòa và đặc trưng trong các buổi biểu diễn Hát Xoan.

Trang phục hát Xoan như thế nào?

Trang phục trong Hát Xoan mang nét đẹp truyền thống, thể hiện sự trang trọng và giản dị.

• Nam nghệ nhân thường mặc áo the và khăn xếp, kết hợp với quần trắng, tạo nên vẻ lịch lãm, trang trọng.
• Nữ nghệ nhân, mặc áo năm thân với khăn mỏ quạ, áo cánh trắng, yếm điều, và thắt lưng, tạo nên sự duyên dáng và mềm mại.

Hát Xoan gồm có mấy phần?

Thông thường, buổi biểu diễn hát Xoan được chia thành ba phần chính: hát nghi lễ, hát quả cách và hát giao duyên. Mỗi phần mang một ý nghĩa riêng, phản ánh tinh thần cộng đồng và bản sắc văn hóa độc đáo.

Phần 1 – Hát nghi lễ

Phần hát nghi lễ là phần mở đầu quan trọng của hát Xoan, được tổ chức nhằm cúng bái và mời gọi các vị thần linh và vua Hùng về chứng giám cho buổi lễ. Trong phần này, những nghệ nhân giàu kinh nghiệm với giọng hát và phong thái uy nghiêm được chọn để biểu diễn. Các mâm cúng được dâng lên cùng với trang phục truyền thống trang trọng, tạo không khí trang nghiêm cho buổi lễ.

Tiếp nối nghi lễ, đoàn rước kiệu bát công sẽ rước vua về đình làng, biểu trưng cho lòng tôn kính và biết ơn tổ tiên. Các nghệ nhân trẻ tuổi hát điệu phụ giá dưới gầm kiệu để góp phần làm tăng tính trang trọng và tạo dấu ấn riêng cho phần nghi lễ này.

Phần 2 – Hát quả cách

Phần hát quả cách là phần linh hoạt, sáng tạo nhất trong nghệ thuật hát Xoan. Các nghệ nhân có thể biểu diễn từ 15 loại quả cách khác nhau, như nhàn ngân cách, xoan thời cách, và đồng dẫy cách. Mỗi loại quả cách là một bài hát với giai điệu và tiết tấu đặc biệt, phù hợp với nhiều tầng lớp xã hội và lứa tuổi.

Trong phần này, các bài hát quả cách thường được sắp xếp theo trình tự để thu hút và kết nối cộng đồng. Các nghệ nhân biểu diễn với sự biến tấu độc đáo, thể hiện sự sáng tạo và đa dạng của nghệ thuật hát Xoan, đồng thời đem lại niềm vui cho khán giả tham dự.

Phần 3 – Hát giao duyên

Phần cuối cùng của buổi hát Xoan là phần hát giao duyên, thể hiện sự gắn kết và tình cảm giữa các nam nữ. Phần này bao gồm các hình thức như hát Bỏ Bộ, hát Đúm, và đố Huề, mang đậm chất tình cảm và sự gần gũi. Mỗi tiết mục giao duyên không chỉ đơn thuần là lời hát mà còn kết hợp với điệu múa sinh động, như múa Bỏ Bộ, nhằm minh họa cho nội dung bài hát và tạo không khí sôi nổi.

Phần hát giao duyên giúp tăng cường sự giao lưu và kết nối trong cộng đồng, đồng thời góp phần giữ gìn và phát huy nét đẹp truyền thống của hát Xoan trong đời sống văn hóa người Việt.

Những bài hát Xoan ấn tượng nhất!

Hát Xoan Phú Thọ sở hữu một kho tàng các bài hát phong phú, mỗi bài đều mang ý nghĩa và cảm xúc riêng, gắn liền với những câu chuyện dân gian, lễ hội, và tín ngưỡng của người dân vùng đất Tổ. Dưới đây là một số bài hát Xoan nổi bật:

• TRỐNG QUÂN (Chặng hát đón đào) (Phường Xoan An Thái)
• XIN HUÊ – ĐỐ HUÊ (Phường Xoan Kim Đới)
• ĐỐ CHỮ (Phường Xoan Thét)
• HÁT ĐÚM (Phường Xoan Phù Đức)
• HÁT BỢM GÁI (Phường Xoan Kim Đới)
• KIỀU GIANG CÁCH (Phường Xoan Phù Đức)
• THU THỜI CÁCH (Phường Xoan Thét)
• ĐÔNG THỜI CÁCH (Phường Xoan Kim Đới)
• NGƯ TIỀU CANH MỤC CÁCH (Phường Xoan An Thái)
• TỨ MÙA CÁCH (Phường Xoan Phù Đức)
• NHẬP TỊCH MỜI VUA (Phường Xoan Phù Đức)
• TỨ DÂN XOAN CÁCH (Phường Xoan An Thái)
• HÒ CHÈO CÁCH (Phường Xoan Kim Đới)
• CHƠI DÂU CÁCH (Phường Xoan Phù Đức)

Những nghệ nhân hát Xoan nổi tiếng tại Phú Thọ

Để gìn giữ và phát huy giá trị của nghệ thuật này, không thể không nhắc đến những nghệ nhân tài ba đã góp phần lớn vào việc bảo tồn và phát triển hát Xoan qua các thế hệ. Trong số đó, một số nghệ nhân nổi tiếng tại Phú Thọ đã để lại dấu ấn sâu sắc, không chỉ với khả năng hát Xoan điêu luyện mà còn với những đóng góp đáng kể trong việc truyền dạy và phát huy giá trị văn hóa này.

1. Nghệ nhân Bùi Thị Kiều Nga

Nghệ nhân Bùi Thị Kiều Nga là một trong những người tiên phong trong việc gìn giữ và phát triển hát Xoan. Với hơn 30 năm gắn bó với nghệ thuật này, bà đã trở thành một gương mặt tiêu biểu của cộng đồng hát Xoan ở Phú Thọ. Bà không chỉ nổi tiếng với giọng hát mạnh mẽ, trong trẻo mà còn được biết đến với kỹ thuật điêu luyện trong từng động tác múa.

2. Nghệ nhân Nguyễn Thị Biên

Nghệ nhân Nguyễn Thị Biên là một trong những nghệ nhân nổi bật trong cộng đồng hát Xoan, đặc biệt được biết đến với sự nghiên cứu và bảo tồn những bài hát cổ trong di sản hát Xoan. Với niềm đam mê sâu sắc, bà đã dành nhiều năm tìm hiểu, sưu tầm và nghiên cứu những bài hát cổ từ các bậc tiền nhân để đưa vào giảng dạy và biểu diễn.

3. Nghệ nhân hát Xoan Bùi Thị Hồng

Bùi Thị Hồng được biết đến với giọng hát ngọt ngào và điệu múa uyển chuyển. Bà không chỉ biểu diễn mà còn nghiên cứu và phục hồi các bài hát cổ, giúp các thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về giá trị của nghệ thuật hát Xoan.

4. Nghệ nhân Nguyễn Văn Quyết

Nghệ nhân Nguyễn Văn Quyết là người sáng tạo và biểu diễn hát Xoan điêu luyện. Ông đã giúp phổ biến và giảng dạy hát Xoan cho thế hệ trẻ, đồng thời phát triển các biến tấu mới mà vẫn giữ được giá trị truyền thống.

Các làng hát Xoan nổi tiếng hiện nay

Mặc dù Hát Xoan xuất phát từ Phú Thọ, nhưng sau nhiều năm phát triển, loại hình này đã lan rộng ra các tỉnh ven sông Lô, sông Hồng và Vĩnh Phúc. Tại Phú Thọ, các làng hát Xoan cổ truyền nổi tiếng bao gồm các phường Xoan của các xã như An Thái, Phù Đức, Kim Đới và Thét. Đây là những địa phương có truyền thống hát Xoan lâu đời, lưu giữ và phát huy các giá trị văn hóa qua các thế hệ.

Tuy nhiên, hiện nay, số lượng người tham gia hát Xoan không còn nhiều, với chỉ khoảng 150 nghệ nhân còn lại, trong đó có khoảng 50 người có khả năng biểu diễn thành thạo. Đặc biệt, số lượng các di tích đình miếu nơi hát Xoan được biểu diễn cũng giảm đi đáng kể, chỉ còn hơn 10 nơi duy trì hoạt động này.

Mặc dù vậy, các cơ quan chức năng, đặc biệt là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đã tích cực tổ chức các chương trình, lễ hội và lớp học truyền dạy để bảo vệ và phát triển Hát Xoan. Một trong những bước tiến quan trọng là sự công nhận của UNESCO, giúp nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của di sản này.

Mong rằng, với những chia sẻ của chúng tôi trên đây sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về nghệ thuật hát Xoan và các đặc điểm, tính chất quan trọng xung quanh làn điệu dân ca này.