Hát Xẩm là gì? Nghệ thuật cổ truyền độc đáo của Việt Nam

Hát xẩm là một loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc của Việt Nam, đặc biệt phổ biến ở khu vực đồng bằng Bắc Bộ. Với giai điệu trữ tình và lời ca sâu lắng, hát xẩm không chỉ phản ánh cuộc sống mà còn thể hiện những tâm tư, tình cảm của người dân. Trong bài viết này, chúng ta sẽ tìm hiểu về nguồn gốc và đặc điểm của hát xẩm, một nét văn hóa truyền thống độc đáo.

Nghệ thuật hát Xẩm là gì?

Khái niệm hát Xẩm là gì?

Hát xẩm là một thể loại âm nhạc dân gian đặc sắc của Việt Nam, ra đời từ rất lâu và gắn liền với lịch sử xã hội của dân tộc. Được hình thành từ những năm cuối thế kỷ XIX, hát xẩm có nguồn gốc từ sự kết hợp giữa âm nhạc dân gian và những nhu cầu mưu sinh của những nghệ sĩ nghèo. Ban đầu, hát xẩm chủ yếu được trình diễn bởi những người khiếm thị, thường xuyên đi khắp các đường phố, khu chợ, nơi đông người qua lại để kiếm sống. Họ sử dụng âm nhạc và lời ca như một công cụ để mưu sinh, truyền tải cảm xúc và thông điệp.

Nghệ thuật xẩm là sự kết hợp giữa âm nhạc và lời ca, thường được thể hiện trong những không gian mở, nơi đông người qua lại. Những bài hát xẩm thường có giai điệu nhẹ nhàng, dễ tiếp cận, mang lại cảm giác gần gũi, thân thuộc cho người nghe. Nội dung của các bài xẩm thường thể hiện những chủ đề về cuộc sống thường nhật, như tình yêu, cuộc sống nghèo khó, những ước mơ, hy vọng hay các giá trị nhân văn khác. Năm 2019, hát Xẩm đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.

Hát Xẩm tiếng Anh là gì?

Hát xẩm trong tiếng Anh có thể được dịch là “songs of a strolling blind musician” (bài hát của một nhạc sĩ mù đi lang thang). Tuy nhiên, hiện nay, thuật ngữ “Xam singing” cũng được sử dụng để chỉ nghệ thuật này, khi mà các nghệ sĩ không còn chỉ là người khiếm thị mà có thể là bất kỳ ai yêu thích và gìn giữ truyền thống hát xẩm.

Nguồn gốc của nghệ thuật hát Xẩm

Một trong những câu chuyện phổ biến về nguồn gốc của hát Xẩm là truyền thuyết về Trần Quốc Đĩnh, một hoàng tử bị mù sau khi bị hại bởi người anh trai. Theo câu chuyện, ông tìm thấy một bụt trong giấc mơ và được chỉ dẫn cách tạo ra cây đàn có âm thanh kỳ diệu. Sau khi chế tác thành công cây đàn, ông dạy cho những người nghèo, người khiếm thị và góp phần truyền bá nghệ thuật này. Mặc dù đây là một câu chuyện đầy tính huyền thoại, nhưng theo nhiều nghiên cứu, nó không có căn cứ lịch sử xác thực về các nhân vật và sự kiện. Các sử sách không ghi nhận về hai hoàng tử Trần Quốc Toán và Trần Quốc Đĩnh, vì vậy có thể coi đây chỉ là một truyền thuyết dân gian mang tính hư cấu.

Tuy nhiên, từ các tài liệu nghiên cứu và chứng cứ văn hóa, người ta cho rằng hát Xẩm ra đời vào khoảng thế kỷ 14-15, vào thời kỳ phong kiến. Thể loại này vốn được gọi là “hát rong” hay “hát dạo” và bắt đầu trở thành đặc trưng của những người nghèo và người mù. Những người này không có điều kiện học hỏi các thể loại âm nhạc chính thống, nhưng họ vẫn sử dụng âm nhạc để mưu sinh. Những bài hát Xẩm trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của họ, vừa là phương tiện kiếm sống, vừa là một hình thức giải trí giản dị nhưng sâu sắc.

Đặc điểm của hát Xẩm

• Hát Xẩm thường được biểu diễn bởi người khiếm thị hoặc những người nghèo khổ, mưu sinh qua việc hát dạo trên phố.
• Người biểu diễn dùng cây đàn để hát những bài ca phản ánh cuộc sống khó khăn, tạo sự đồng cảm với người nghe.
• Nội dung bài Xẩm thường phản ánh các vấn đề xã hội trong từng thời kỳ. Bài hát thể hiện câu chuyện về cuộc sống, những thử thách và khát vọng của người dân lao động.
• Nghệ nhân hát Xẩm phải thành thạo nhạc cụ (như đàn bầu, đàn nhị) và phối hợp giữa hát và chơi nhạc sao cho ăn khớp.
• Yêu cầu cao về việc truyền tải cảm xúc, giúp người nghe cảm nhận được tâm tư và tình cảm của nhân vật trong bài hát.
• Hát Xẩm thường kết hợp với thơ ca, thể hiện qua các bài thơ của những thi nhân như Nguyễn Khuyến, Tản Đà, Nguyễn Bính.
• Xẩm cũng thuộc dòng “trung ca”, nhấn mạnh các giá trị đạo đức, lễ nghĩa trong xã hội.

Các làn điệu trong nghệ thuật hát Xẩm

Hát xẩm sở hữu nhiều làn điệu đặc trưng, mỗi điệu mang một nét đặc biệt thể hiện tình cảm, tâm tư của con người và phản ánh những câu chuyện của đời sống.

• Làn điệu Xẩm chợ là một trong những điệu xẩm phổ biến nhất, thường được biểu diễn tại các khu chợ đông người, với giai điệu ngắn gọn, giản dị nhưng lại vô cùng thu hút người nghe. Các nghệ sĩ hát xẩm thường sử dụng điệu này để mưu sinh, vừa hát vừa kể chuyện, thu hút sự chú ý của những người mua bán.
• Làn điệu Thập ân là một điệu xẩm mang đậm tính nhân văn, thể hiện lòng biết ơn đối với công ơn sinh thành dưỡng dục của cha mẹ. Những câu hát trong điệu này mang lại cảm giác da diết, gợi nhắc về đạo lý hiếu thảo trong xã hội xưa.
• Làn điệu Phồn Huê nói về nỗi niềm của người phụ nữ trong xã hội phong kiến, phản ánh những đau khổ, tủi nhục mà họ phải chịu đựng.
• Điệu Riềm Huê là điệu xẩm nổi bật với tiết tấu vui tươi, kết hợp với trống cơm tạo ra không khí sống động, tràn đầy cảm xúc. Nội dung của điệu này thường nói về tình yêu đôi lứa, sự trào phúng và đôi khi là những lời châm biếm về xã hội.
• Điệu Hò bốn mùa hay còn gọi là hò khoan, được hát trong các công việc nông nhàn của người nông dân. Sau này, điệu này đã được cải biên để phù hợp hơn với không gian biểu diễn ở thành thị, tạo ra một bản sắc đặc biệt cho nghệ thuật hát xẩm.

Nội dung, ca từ trong hát Xẩm

Nội dung trong hát xẩm chủ yếu thể hiện tâm tư, khát vọng của người dân, đặc biệt là những người nghèo khổ trong xã hội phong kiến. Ca từ của xẩm thường rất dễ hiểu, gần gũi với đời sống dân gian, mang đậm dấu ấn của ca dao, tục ngữ và những hình thức dân ca truyền thống. Những câu hát mộc mạc, dễ nghe nhưng đầy ý nghĩa sâu xa khiến người nghe cảm thấy gần gũi và dễ đồng cảm.

Bên cạnh đó, hát xẩm cũng phản ánh những vấn đề xã hội như nỗi niềm của người phụ nữ trong xã hội phong kiến, các cuộc đấu tranh của nông dân, hoặc những tư tưởng yêu nước trong thời chiến tranh. Những ca từ của hát xẩm cũng chứa đựng niềm hy vọng vào một tương lai tốt đẹp hơn, thể hiện sự lạc quan của người dân qua những khó khăn.

Nhạc cụ sử dụng trong hát Xẩm

Hát xẩm không thể thiếu các nhạc cụ truyền thống, mỗi nhạc cụ góp phần tạo ra không khí riêng biệt cho từng điệu hát.

• Đàn nhị là nhạc cụ chủ đạo trong Xẩm, được sử dụng để tạo ra giai điệu chính. Đàn nhị có âm thanh đặc trưng, vang vọng, kết hợp với giọng hát tạo nên sức mạnh biểu cảm trong từng bài xẩm.
• Sênh là một loại nhạc cụ dây, thường được dùng để tạo ra các giai điệu phụ hỗ trợ cho đàn nhị. Sênh giúp làm phong phú thêm âm thanh của bài xẩm, tạo chiều sâu và sự phong phú cho từng tiết mục.
• Trống mảnh (trống Xẩm) và bộ phách là những nhạc cụ gõ quan trọng trong hát xẩm, giúp tạo nhịp điệu cho tiết mục, làm cho các điệu hát trở nên sinh động và nhịp nhàng hơn. Trống mảnh có âm thanh mạnh mẽ, tạo ra sự nhấn nhá cho từng câu hát.
• Đàn bầu và đàn giáo, thường được sử dụng để thêm phần màu sắc cho âm nhạc, tạo ra những âm thanh độc đáo, làm tăng sự hấp dẫn cho phần biểu diễn.
• Thanh la: là một loại nhạc cụ kim loại, giúp làm rõ các giai điệu cao của bài hát, đồng thời tạo ra sự nổi bật cho những phần cần sự sắc sảo, chói lọi.
• Đàn đáy: là nhạc cụ dây có âm thanh thấp, nặng, được sử dụng trong hát xẩm để tạo nên sự trầm lắng, ấm áp cho các phần trong bài hát.
• Trống cơm: Trống cơm là một loại trống nhỏ, thường được sử dụng để tạo ra những nhịp điệu vui tươi và nhẹ nhàng trong các điệu xẩm.

Những nghệ nhân hát Xẩm nổi tiếng

Thể loại âm nhạc dân gian đặc sắc này gắn liền với tên tuổi của nhiều nghệ nhân tài ba; họ đã giữ gìn và phát huy nghệ thuật Xẩm, truyền lại những làn điệu quen thuộc qua nhiều thế hệ.

1. Nghệ nhân Hà Thị Cầu

Nghệ nhân Hà Thị Cầu, sinh ra tại Yên Mô, Ninh Bình, là một trong những nghệ nhân cuối cùng của thế kỷ XX gắn bó với hát Xẩm truyền thống. Bà được ví như báu vật của âm nhạc dân gian, vì giọng hát của bà là một phần di sản quý giá của nền nghệ thuật Xẩm. Mặc dù đã bước sang tuổi cao, nghệ nhân Hà Thị Cầu vẫn tiếp tục truyền dạy hát Xẩm cho thế hệ trẻ, giữ lửa cho nghệ thuật này, đặc biệt là trong thời kỳ nhạc Xẩm đang dần bị mai một.

2. Nghệ nhân Vũ Đức Sắc

Nghệ nhân Vũ Đức Sắc, người Hà Nội, là một trong những nghệ nhân nổi bật trong dòng chảy nghệ thuật hát Xẩm hiện đại. Ông đã có những đóng góp to lớn trong việc gìn giữ và phát triển hát Xẩm, mang lại hơi thở mới cho thể loại âm nhạc này.

3. Nghệ sĩ nhân dân Thanh Ngoan

NSND Thanh Ngoan là một trong những nghệ sĩ xuất sắc và được yêu mến không chỉ ở trong nước mà còn trên thế giới. Cô đã mang hát Xẩm đến gần hơn với công chúng quốc tế qua các tác phẩm nổi tiếng như “Sướng khổ vì chồng” và “Thập ân”, Thanh Ngoan đã thể hiện rõ nét cảm xúc và sự đồng cảm với những hoàn cảnh khó khăn trong xã hội.

4. Nghệ sĩ nhân dân Mai Thuỷ

NSND Mai Thuỷ là một trong những nghệ sĩ chèo xuất sắc của Nhà hát chèo Ninh Bình, nhưng cô cũng được biết đến là người góp phần phát triển hát Xẩm trong giai đoạn mới. Cô đã đưa những làn điệu Xẩm đến với các chương trình biểu diễn lớn và nhận được sự đánh giá cao từ giới chuyên môn. Hơn nữa, Mai Thuỷ là nghệ sĩ có khả năng kết hợp giữa các thể loại âm nhạc truyền thống, trong đó có chèo và Xẩm, mang đến những bản hòa tấu độc đáo.

5. Một số nghệ nhân, nghệ sĩ hát Xẩm khác

• Nghệ nhân Thân Đức Chinh
• Nghệ nhân Nguyễn Văn Khôi
• Nghệ nhân Minh Sen
• Nghệ nhân Tô Quốc Phương
• Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa
• Nghệ sĩ nhân dân Thúy Ngần.
• Nghệ sĩ Dương Ngọc Thành Tài (Tài Dương).

Các câu lạc bộ Xẩm nổi tiếng

• Câu lạc bộ xẩm Hà Thành (Hà Nội)
• Câu lạc bộ xẩm Hải Thành (Hải Phòng)
• Câu lạc bộ xẩm chợ Đồng Xuân (Hà Nội)
• Câu lạc bộ xẩm Yên Nhân (Yên Mô, Ninh Bình)
• Câu lạc bộ xẩm xã Yên Phong (Yên Mô, Ninh Bình)
• Và một số CLB xẩm tại Quảng Ninh, Nam Định, Vĩnh Phúc, Thái Bình, Thanh Hóa

Những bài hát Xẩm nổi bật của văn hoá nước nhà

• Dạo chơi Long Thành
• Hát văn nhớ mẹ ta xưa
• Xẩm Thập ân
• Xẩm Giọt nước cánh bèo
• Xẩm ngược đời
• Xẩm Huế Tình
• Luận về kẻ dở người hay

Nghệ thuật hát Xẩm ngày nay có đang bị mai một?

Nghệ thuật hát Xẩm, một phần quan trọng trong di sản âm nhạc dân gian Việt Nam, đã từng là nghề mưu sinh của những người nghèo, đặc biệt là người khiếm thị. Tuy nhiên, khi xã hội phát triển và các hình thức giải trí hiện đại chiếm ưu thế, hát Xẩm dần bị mai một, ít được chú ý đến. Việc này dẫn đến sự giảm sút số lượng nghệ sĩ và các biểu diễn Xẩm truyền thống.

Tuy nhiên, trong những năm gần đây, nghệ thuật Xẩm đang được hồi sinh nhờ vào những nỗ lực bảo tồn từ các câu lạc bộ và nghệ sĩ trẻ. Các câu lạc bộ như Xẩm Hà Thành hay Xẩm Hải Thành đã tổ chức các lớp học miễn phí và chương trình giao lưu, giúp các thế hệ trẻ làm quen với và gìn giữ nghệ thuật này. Những nghệ sĩ trẻ cũng đang sáng tạo ra các bài Xẩm mới để kết nối với công chúng hiện đại hơn.

Dù vậy, vẫn còn nhiều thách thức trong việc bảo tồn hát Xẩm. Việc thiếu các cơ quan chuyên môn để quản lý và lưu trữ tư liệu đã khiến nhiều thông tin và tài liệu quý giá bị thất lạc. Hơn nữa, việc hát Xẩm không còn được biểu diễn tại các chợ hay đường phố như trước đây cũng phần nào làm giảm sự gần gũi và phổ biến của nó trong đời sống cộng đồng.

Mặc dù đối mặt với nhiều khó khăn, nhưng với sự đóng góp của các nghệ sĩ và sự vào cuộc của cộng đồng, nghệ thuật hát Xẩm vẫn có cơ hội được bảo tồn và phát triển. Hy vọng rằng trong tương lai, Xẩm sẽ tiếp tục lan tỏa và trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của người Việt.

Nghe Xẩm tại nhà chỉ với dàn âm thanh chất lượng

Để thưởng thức Xẩm tại nhà một cách trọn vẹn, việc sử dụng hệ thống âm thanh chất lượng là rất quan trọng. Các dòng loa karaoke nổi tiếng như JBL, Bose, và BMB có khả năng tái hiện âm thanh rõ ràng, trung thực, giúp bạn cảm nhận được từng lời ca và nhạc cụ trong bài hát. Những loa này có thể tái hiện âm thanh mộc mạc của các nhạc cụ dân gian như đàn nguyệt, đàn bầu, đồng thời mang lại âm thanh mạnh mẽ và sắc nét, giống như khi bạn nghe trực tiếp.

Ngoài các loa chuyên dụng, bạn cũng có thể lựa chọn loa Bluetooth hoặc loa kéo nếu không muốn đầu tư quá nhiều. Những loa này dễ sử dụng, di động và vẫn có thể mang đến âm thanh đủ tốt để thưởng thức hát Xẩm tại nhà. Tuy nhiên, nếu muốn có trải nghiệm âm thanh đầy đủ và chân thực nhất, các loa cao cấp từ JBL, Bose hay BMB sẽ là sự lựa chọn lý tưởng, giúp bạn cảm nhận trọn vẹn nét đẹp của thể loại âm nhạc đặc sắc này.

Trên đây là bài viết cung cấp cái nhìn tổng quan về hát Xẩm, từ nguồn gốc lịch sử đến sự phát triển và các đặc trưng của dòng nghệ thuật dân gian đặc sắc này. Hy vọng những thông tin mà Lạc Việt Audio chia sẻ sẽ giúp bạn thêm phần hiểu rõ và trân trọng hơn về giá trị văn hóa truyền thống của người Việt qua nghệ thuật hát Xẩm. Đừng quên theo dõi chúng tôi để cập nhật thêm nhiều bài viết thú vị và bổ ích khác. Hẹn gặp lại bạn trong các bài viết tiếp theo!