[Tìm hiểu] Hát then – Nghệ thuật dân gian của người Tày

Hát Then là một trong những giá trị văn hóa đặc sắc của các dân tộc Tày, Nùng và Thái ở vùng cao phía Bắc Việt Nam, chứa đựng những tín ngưỡng, sự giao thoa giữa con người và các thần linh. Đặc biệt, Hát Then đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa đặc sắc này. Cùng tìm hiểu chi tiết về loại nghệ thuật này qua bài viết dưới đây nhé!

Xem thêm:

• Ca trù là gì? Nguồn gốc và giá trí văn hóa của ca trù
• Đờn ca tài tử là gì? Nguồn gốc và đặc điểm của loại hình nghệ thuật này

Hát Then là gì?

Hát Then là một loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống của các dân tộc Tày, Nùng, Thái, đặc biệt phổ biến ở các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam. Được gọi là “điệu hát thần tiên” hoặc “hát trời”, Hát Then mang đậm những tín ngưỡng tâm linh, với quan niệm rằng Then là “trời” – một biểu tượng thiêng liêng, có khả năng bảo vệ và ban phước cho con người. Từ cái tên đến những hoạt động diễn xướng trong các buổi lễ, Hát Then luôn gắn bó chặt chẽ với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người dân nơi đây.

Hát Then xuất hiện khi nào?

Nguồn gốc của Hát Then gắn liền với những câu chuyện lịch sử của các dân tộc miền núi phía Bắc Việt Nam. Theo truyền thuyết, nó ra đời từ các nghi lễ cầu Then, tức là cầu sự ban phước từ “Then” – hay “trời”. Những lễ cầu nguyện này bắt đầu từ những nghi thức tâm linh trong đời sống của người Tày, Nùng, Thái, giúp họ vượt qua khó khăn trong cuộc sống và thể hiện lòng tôn kính với các thần linh.

Theo một số ghi chép lịch sử, Hát Then đã xuất hiện từ thế kỷ 15-16, khi triều đình nhà Mạc bị sụp đổ và phải di chuyển lên Cao Bằng để xây dựng lại đất đai. Trong số các quan viên tại đây có những người yêu thích âm nhạc, ca hát, và họ đã bắt đầu sáng tạo và phát triển những điệu hát mang tính chất tôn giáo, từ đó hình thành nên loại hình nghệ thuật này. Khi triều đình nhà Mạc sụp đổ, người dân đã tiếp nhận và lưu truyền những điệu hát này, từ đó lan rộng ra khắp các khu vực miền núi phía Bắc.

Đặc điểm của nghệ thuật dân gian hát Then

Đây là loại hình âm nhạc dân gian mang đậm yếu tố tâm linh, thể hiện mối quan hệ giữa con người và thần linh, cũng như cầu mong những điều tốt lành cho cuộc sống. Nó nổi bật với một số đặc điểm sau:

1. Hình thức biểu diễn hát Then

Hình thức biểu diễn nghệ thuật Then là sự kết hợp giữa âm nhạc, lời ca và diễn xuất, tạo nên một không gian tâm linh đặc biệt. Người biểu diễn chính trong một buổi hát Then là thầy Then, người đảm nhận vai trò dẫn dắt buổi lễ, tương tự như một người trung gian giữa thế giới con người và các vị thần linh. Thầy Then không chỉ hát mà còn chơi các nhạc cụ truyền thống như đàn tính, trống, kèn để tạo ra giai điệu và âm thanh đặc trưng cho buổi biểu diễn. Thầy Then có uy tín lớn trong cộng đồng, là người có hiểu biết sâu về các nghi lễ, có thể dẫn dắt các nghi thức tôn thờ thần linh, cầu may cho gia đình và cộng đồng.

Bên cạnh thầy Then, còn có một nhóm phụ họa, thường là những người trong cộng đồng dân tộc tham gia biểu diễn cùng. Họ có thể đóng vai các nhân vật trong các câu chuyện thần thoại, hoặc đơn giản hơn, họ tham gia biểu diễn qua các động tác múa, lời ca để tạo thêm sức sống và sự sinh động cho buổi hát. Mỗi thành viên trong buổi hát Then đều đóng một vai trò quan trọng để tạo nên một không gian âm nhạc và tâm linh hoàn chỉnh.

2. Nghi lễ trong hát Then

Trong biểu diễn hát Then, đều phải trải qua những chặng quan trọng như sau:

1. Sắp xếp binh mã chuẩn bị lên đường xế lễ.

2. Xuất pháp để điều khiển binh lính.

3. Khao binh.

4. Kính thầy kính pháp chứng kiến con hiệu đệ tử xê pang.

5. Xê lễ đến thổ công rồi vào cửa thổ công xét (thổ công nhập vào đồng và phán cho gia chủ biết về đất đai vận hạn)

6. Xê lễ đến bếp (táo quân) rồi vào cửa xét, cửa này có thể một số loại then không cần vào.

7. Xê lễ đẳm cha (tổ tiên gia chủ) rồi vào cửa xét.

8. Xê lễ tiếp lên nàng sliên (cửa thánh/ cửa tiên. Cửa này ăn chay hoặc ăn mặn tùy vào luật lệ nhà gia chủ và đặc biệt cửa này chỉ có ở người Nùng; người Tày không có, nếu có thì được gọi là cửa tướng cửa pật (then) theo cách gọi của người Tày.

9. Xê lễ qua nàng sliên rồi lên rừng pắt mèng pắt ngoạn (bắt một loại công trùng gần giống với ruồi về để cởi lời thề câu tội và cầu bình an cho trẻ con trong nhà)

10. Đón vía ở cây lạng rồi đến cây vạt trên trời về.

11. Lên chợ Đinh Trung trên trời để vui chơi và mua đồ còn thiếu, mua tài lộc về cho gia chủ.

12. Xê lễ đến chỗ mượn gậy yêu tinh để đi lên rừng săn hươu nai.

13. Xê lễ qua đoạn cầu khắc cầu hai (chỗ dành cho những bọn làm then hay làm thầy không kiêng kị được bị chết oan ở đây để dọn đường dọn xá cho các binh mã xê lễ)

14. Khao binh mã rồi lên rừng săn hươu nai (sau khi săn được hươu nai, sai lính xuống cửa sông cửa hải để rửa sạch rồi làm thịt và sắp cỗ, 30 cỗ tạp và 40 cỗ chay).

15. Khảm hải xê lễ qua biển qua hải để tống sao hạn xuống sông và vạn lấy vía về, nếu là then Nùng thì còn có thêm đoạn hát sli mượt mà để vạn lấy hồn vía về.

16. Xê lễ đến nơi cần đến và giao lễ cho các thần, vậy là nhiệm vụ của nhà thầy nhà thánh, binh mã đã trọn vẹn, thong thả hồi lại binh mã trở về.

3. Lời trong hát Then

Lời hát của Then có cấu trúc đa dạng, bao gồm khoảng 35 chương đoạn khác nhau tùy theo mục đích và nghi lễ. Những ca từ trong hát Then thường mang tính chất cầu xin, thỉnh cầu thần linh phù hộ cho người tham gia nghi lễ. Nội dung của lời hát thường gắn liền với những ước muốn về sức khỏe, sự thịnh vượng, hoặc giải quyết những khó khăn trong cuộc sống. Lời hát được xem là cầu nối giữa con người và thần linh, có tác dụng xin phép và nhận sự bảo trợ từ các vị thần linh.

4. Không gian biểu diễn hát Then

Kông gian biểu diễn Then thường mang tính linh thiêng và trang trọng. Những buổi hát Then được tổ chức trong các dịp lễ hội lớn hoặc các nghi lễ tôn giáo quan trọng của cộng đồng dân tộc Tày, Nùng. Không gian biểu diễn thường có bàn thờ, nến, vật phẩm tôn giáo và những vật dụng liên quan đến thần linh. Những nghi thức được thực hiện tại các ngôi đền, miếu hoặc trong không gian gia đình, nơi có sự hiện diện của thần linh.

Ngoài ra, hát Then cũng được biểu diễn trên các sân khấu văn nghệ, tại các lễ hội để giới thiệu và bảo tồn di sản văn hóa. Không gian biểu diễn ngoài trời hay trong các buổi lễ hội này mang lại cho khán giả cảm giác gần gũi và dễ dàng hòa mình vào không khí linh thiêng của nghệ thuật độc đáo này.

5. Trang phục hát Then

Trang phục biểu diễn hát Then là một yếu tố không thể thiếu để thể hiện sự trang nghiêm của nghi lễ. Các nghệ sĩ hát Then thường mặc trang phục truyền thống của người Tày, Nùng, với áo dài, váy và khăn đội đầu. Màu sắc của trang phục thường rất trang nhã, có tính tôn kính đối với thần linh.

• Nam giới mặc áo tứ thân với cổ tròn
• Nữ giới mặc áo dài năm thân, quần váy và thắt lưng.

6. Nhạc cụ trong nghệ thuật hát Then

Nhạc cụ đóng vai trò quan trọng trong nghệ thuật hát Then, giúp tạo ra không khí thần thoại và linh thiêng. Nhạc cụ chính trong điệu Then là đàn tính, một loại đàn có ba dây, được dùng để tạo nền nhạc và nhấn mạnh những đoạn quan trọng trong câu hát.

Ngoài đàn tính, các nhạc cụ khác như chùm xóc nhạc, quạt, thể âm dương và kiếm cũng được sử dụng để tạo thêm sắc thái âm nhạc cho buổi biểu diễn. Những âm thanh từ các nhạc cụ này góp phần tạo nên một không gian âm nhạc phong phú, linh thiêng, khiến cho buổi hát Then trở thành một trải nghiệm độc đáo và đáng nhớ.

Các vùng hát Then hiện nay

Ngày nay, hát Then vẫn tồn tại và phát triển mạnh mẽ tại nhiều khu vực của Việt Nam và Trung Quốc, nơi mà tín ngưỡng và văn hóa dân gian vẫn được gìn giữ và tôn vinh.

Tại Trung Quốc: Nó là một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của dân tộc Choang. Các khu vực hát Then của người Choang chủ yếu nằm ở khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây, bao gồm các thành phố và khu vực như Bách Sắc, Hà Trì, Liễu Châu, Quế Lâm, Hạ Châu, Nam Ninh, Lai Tân, Quý Cảng và Ngô Châu.

Tại Việt Nam: Phổ biến trong cộng đồng người Tày và Nùng ở miền núi phía Bắc. Các tỉnh như Hà Giang, Tuyên Quang, Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Bắc Giang, Quảng Ninh, Yên Bái, Lào Cai, Sơn La, Điện Biên và Lai Châu là những nơi có sự phát triển mạnh mẽ của điệu Then. Đây là những vùng mà tín ngưỡng, văn hóa của các dân tộc thiểu số vẫn còn được duy trì và phát triển, với hát Then đóng vai trò quan trọng trong các nghi lễ và sinh hoạt cộng đồng.

Thực trạng của nghệ thuật hát Then ngày nay

Hát Then, hiện nay vẫn giữ được những giá trị truyền thống và tiếp tục được thực hành tại nhiều khu vực. Tuy nhiên, sự du nhập của các loại hình văn hóa mới, đặc biệt là văn hóa đại chúng, đã làm cho giới trẻ ngày càng ít quan tâm đến điệu Then. Các hoạt động như ca nhạc hiện đại, mạng xã hội và các hình thức giải trí nhanh chóng đã chiếm ưu thế, làm giảm sự chú ý đối với các hình thức nghệ thuật truyền thống như hát Then.

Bên cạnh đó, các nghệ nhân hát Then, những người giữ gìn và truyền dạy nghệ thuật này, chủ yếu đã cao tuổi. Việc thiếu hụt nghệ nhân kế cận và sự thiếu quan tâm của thế hệ trẻ đến việc học hỏi và gìn giữ các làn điệu Then đã dẫn đến tình trạng nhiều bài hát cổ bị thất truyền. Đây là một vấn đề đáng lo ngại, đặc biệt trong bối cảnh nền văn hóa truyền thống đang gặp phải nhiều thử thách trong việc giữ gìn các giá trị di sản.

Giải pháp bảo tồn, phát huy nghệ thuật dân gian hát Then

Trước thực trạng này, việc bảo tồn và phát huy nghệ thuật hát Then là vô cùng cấp thiết. Kể từ khi nó được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể, các hoạt động bảo tồn đã được chú trọng hơn. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức lớn cần được giải quyết. Để đảm bảo rằng nghệ thuật dân gian này không bị mai một, một số giải pháp cần được thực hiện:

• Hỗ trợ và khuyến khích các nghệ nhân: có thể thực hiện qua các chương trình hỗ trợ tài chính, tổ chức các hội thảo, tọa đàm để chia sẻ kinh nghiệm, đồng thời khuyến khích nghệ nhân truyền dạy các làn điệu Then cho thế hệ trẻ. Ngoài ra, cần có các chính sách đãi ngộ để giữ chân những người đã cống hiến cho sự nghiệp bảo tồn nghệ thuật dân gian này.
• Sưu tầm và lưu giữ các làn điệu Then: Các cơ quan văn hóa địa phương, các tổ chức dân gian và các nhà nghiên cứu cần tiến hành các chương trình thu thập tài liệu, ghi âm, và bảo tồn các bài hát Then để truyền lại cho các thế hệ sau.
• Đẩy mạnh truyền dạy và phát triển các câu lạc bộ hát Then: Để phát triển nghệ thuật độc đáo này, cần mở các lớp học, câu lạc bộ dành cho giới trẻ. Các hoạt động sinh hoạt thường xuyên, như các buổi biểu diễn, luyện tập và thảo luận về điệu Then, sẽ giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa của loại hình này.
• Đưa điệu Then vào du lịch và các sự kiện văn hóa: Để nghệ thuật hát Then không bị lãng quên, cần phải kết nối với các hoạt động du lịch và các sự kiện văn hóa lớn. Nó có thể được giới thiệu trong các lễ hội dân gian, chương trình du lịch trải nghiệm văn hóa, đặc biệt là tại các khu vực có đông đồng bào dân tộc Tày, Nùng, Thái.

Thưởng thức hát Then tại nhà bằng loa nào?

Bạn muốn nghe hát Then tại nhà thì việc lựa chọn hệ thống loa phù hợp là rất quan trọng. Đối với không gian gia đình, hệ thống loa âm trần hoặc loa treo tường là những giải pháp tuyệt vời. Loa âm trần giúp âm thanh phân bổ đều, tạo không gian ấm cúng, tự nhiên, giống như bạn đang tham gia vào một buổi lễ hát Then thực sự. Loa treo tường lại là lựa chọn hợp lý cho những không gian nhỏ, dễ dàng gắn vào tường mà không chiếm quá nhiều diện tích, giúp bạn nghe rõ từng giai điệu, nhịp điệu của điệu Then một cách chân thật nhất.

Ngoài ra, dàn karaoke sẽ là lựa chọn hoàn hảo để trải nghiệm âm thanh mạnh mẽ và rõ ràng hơn. Các loa trong dàn karaoke có khả năng tái tạo âm trầm và âm cao, giúp làm nổi bật những lời ca, điệu hát đặc trưng trong nghệ thuật này. Đặc biệt, nếu không gian rộng rãi, bạn có thể bổ sung thêm loa sub hoặc loa siêu trầm để tạo hiệu ứng âm thanh mạnh mẽ, chân thực hơn. Chọn lựa hệ thống loa phù hợp sẽ giúp bạn cảm nhận được không khí linh thiêng và cảm xúc sâu lắng của hát Then ngay tại nhà.

Trên đây là bài viết giải đáp Hát Then là gì? Nguồn gốc ra đời và đặc điểm của loại hình nghệ thuật này. Mong rằng với những thông tin mà Lạc Việt Audio cung cấp sẽ giúp bạn hiểu hơn về chúng cũng như chọn được cho mình một bộ dàn ưng ý để thưởng thức âm thanh trọn vẹn nhất. Theo dõi chúng tôi để biết thêm thật nhiều thông tin bổ ích khác nữa nhé! Hẹn gặp các bạn trong những bài viết sau.